ตอบสั้น ๆ: ตามพระราชบัญญัติโรงงาน โรงงานแบ่งเป็น 3 จำพวก ตามประเภทกิจการและขนาด
- จำพวกที่ 1: ประกอบกิจการได้ทันที ไม่ต้องแจ้งหรือขออนุญาต
- จำพวกที่ 2: ต้อง “แจ้ง” หน่วยงานรัฐก่อนเริ่มประกอบกิจการ
- จำพวกที่ 3: ต้อง “ขออนุญาต” และได้รับใบ รง.4 ก่อนเริ่มประกอบกิจการ
และกิจการจะนับเป็น “โรงงาน” ก็ต่อเมื่อใช้เครื่องจักรรวมตั้งแต่ 50 แรงม้า หรือคนงานตั้งแต่ 50 คนขึ้นไป
ลูกค้าหลายท่านที่มาดูโรงงานให้เช่ากับเรายังไม่แน่ใจว่าธุรกิจตัวเองเป็น “โรงงาน” ตามกฎหมายหรือเปล่า และถ้าเป็นต้องขออะไรบ้าง บทความนี้ผมจะไล่ให้ดูทีละขั้น เช็กตามได้เลยครับ
ขั้นที่ 1: ธุรกิจของคุณเป็น “โรงงาน” ตามกฎหมายหรือยัง
หลังพระราชบัญญัติโรงงานแก้ไขเพิ่มเติมปี 2562 นิยามของโรงงานเปลี่ยนไปครับ ปัจจุบันกิจการจะถือเป็นโรงงานเมื่อ
- ใช้เครื่องจักรรวมกันตั้งแต่ 50 แรงม้า (Horsepower หน่วยวัดกำลังเครื่องจักร) หรือกำลังเทียบเท่าตั้งแต่ 50 แรงม้า หรือ
- ใช้คนงานตั้งแต่ 50 คน ขึ้นไป
ถ้ากิจการต่ำกว่าเกณฑ์นี้ทั้งสองข้อ จะยังไม่อยู่ใต้กฎหมายโรงงาน แต่ก็ยังอาจต้องขอใบอนุญาตจากท้องถิ่น เช่น ใบอนุญาตประกอบกิจการที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพจากสำนักงานเขตหรือเทศบาล
วิธีคิดแรงม้าแบบง่าย: ดูป้ายข้อมูลเครื่องจักร (Nameplate) ถ้าเป็นกิโลวัตต์ ให้คูณ 1.34 จะได้แรงม้าโดยประมาณ แล้วรวมทุกเครื่องที่ใช้ในการผลิต
ขั้นที่ 2: โรงงานของคุณอยู่จำพวกไหน
| จำพวก | ต้องทำอะไรก่อนเริ่ม | เอกสารที่ได้ | ภาระหลังเปิด |
|---|---|---|---|
| จำพวกที่ 1 | ไม่ต้องแจ้งหรือขออนุญาต | — | ปฏิบัติตามกฎกระทรวงเรื่องความปลอดภัยและสิ่งแวดล้อม |
| จำพวกที่ 2 | แจ้งต่อหน่วยงานรัฐก่อนเริ่มประกอบกิจการ | ใบรับแจ้ง | ชำระค่าธรรมเนียมรายปี |
| จำพวกที่ 3 | ขออนุญาต และรอใบอนุญาตก่อนเริ่ม | ใบอนุญาต รง.4 | ชำระค่าธรรมเนียมรายปี ถูกตรวจสอบเข้มที่สุด |
เส้นแบ่งระหว่างจำพวก ดูจากอะไร
การจัดจำพวกไม่ได้ใช้ตัวเลขเดียวทั้งประเทศครับ แต่กำหนดเป็นรายประเภทกิจการในบัญชีท้ายกฎกระทรวงปี 2563 ซึ่งเรียงเป็น “ลำดับ” เช่น ลำดับที่ 9 การสีข้าว ลำดับที่ 47 การทำเครื่องสำอาง ตัวอย่างจากกฎกระทรวงจริง
| ลำดับ / กิจการ | จำพวกที่ 2 | จำพวกที่ 3 |
|---|---|---|
| 1 บ่มใบชา/ยาสูบ | เครื่องจักรไม่เกิน 75 แรงม้า | เกิน 75 แรงม้า |
| 9(1) สี ฝัด ขัดข้าว | ไม่เกิน 75 แรงม้า และไม่มีหม้อไอน้ำ | เกิน 75 แรงม้า หรือมีหม้อไอน้ำ |
| 23(1) ผลิตภัณฑ์สิ่งทอเป็นเครื่องใช้ในบ้าน | คนงานไม่เกิน 75 คน | คนงานเกิน 75 คน |
| 47(3) ทำเครื่องสำอาง | ไม่เกิน 75 แรงม้า และไม่เกิน 75 คน | เกิน 75 แรงม้า หรือเกิน 75 คน |
สังเกตได้ว่าเส้นแบ่งที่เจอบ่อยคือ 75 แรงม้า / 75 คน แต่บางกิจการใช้เงื่อนไขอื่นร่วมด้วย เช่น การมีหม้อไอน้ำ (Boiler อุปกรณ์ผลิตไอน้ำแรงดันสูง) ซึ่งมีความเสี่ยง จึงถูกจัดเป็นจำพวกที่ 3 ทันที
ข้อควรระวัง: บทความออนไลน์หลายแห่งยังใช้ตัวเลข 20 แรงม้า / 50 แรงม้า ซึ่งเป็นเกณฑ์เก่าก่อนปี 2562 ให้ยึดบัญชีท้ายกฎกระทรวงฉบับปัจจุบันของกรมโรงงานอุตสาหกรรมเป็นหลักครับ
ขั้นที่ 3: แต่ละจำพวกต้องยื่นที่ไหน
- กรุงเทพฯ — กรมโรงงานอุตสาหกรรม
- ต่างจังหวัด — สำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัดที่โรงงานตั้งอยู่
- ออนไลน์ — ระบบ e-Service ของกรมโรงงานอุตสาหกรรม
ทำไมผู้เช่าโรงงานต้องรู้จำพวกของตัวเองก่อนเช่า
เพราะจำพวกของโรงงานส่งผลต่อ “สถานที่” ที่คุณเลือกโดยตรงครับ
- ผังเมือง — โรงงานบางประเภทตั้งได้เฉพาะในบางโซนสี ยิ่งจำพวกสูง ข้อจำกัดยิ่งมาก
- เอกสารอาคาร — จำพวกที่ 3 ต้องใช้เอกสารสิทธิ์และเอกสารอาคารประกอบการขออนุญาต เจ้าของต้องให้ความร่วมมือ
- ระบบสาธารณูปโภค — เครื่องจักรแรงม้าสูงต้องใช้ไฟฟ้า 3 เฟส และขนาดหม้อแปลงที่รองรับได้
- โครงสร้าง — เครื่องจักรหนักต้องการพื้นที่รับน้ำหนักได้มาก (หน่วยเป็นตัน/ตร.ม.)
ถ้ารู้ตั้งแต่ต้นว่าเป็นจำพวกไหน คุณจะคัดตัวเลือกโรงงานให้เช่าได้เร็วขึ้นมาก และไม่เสียเวลาเซ็นสัญญาแล้วมารู้ทีหลังว่าขออนุญาตไม่ได้